Xayiraadaha Israa’iil ee Hebron oo adkeeyey nolosha Falastiiniyiinta
Isbaarooyin, albaabbo bir ah iyo waddooyin xiran ayaa carqaladeeyey isu-socodka, ganacsiga iyo waxbarashada Falastiiniyiinta ku nool magaalada Hebron. Dadka deegaanka iyo maamulka magaalada ayaa sheegaya in xayiraaduhu sii adkaynayaan joogitaankooda magaalada qadiimiga ah.
Xayiraadaha ay Israa’iil ku soo rogtay magaalada Hebron ee Daanta Galbeed ee la haysto ayaa hawlaha maalinlaha ah u beddelay caqabad joogto ah oo haysata dadka Falastiiniyiinta ah, sida lagu sheegay warbixin ay Al Jazeera daabacday. Saameynta ayaa si gaar ah uga muuqata magaalada qadiimiga ah iyo aagga H2, oo ay Israa’iil si buuxda gacanta ugu hayso dhinaca amniga.
Badr al-Tamimi, oo 60 jir ah, kuna nool xaafadda al-Sheikh ee ku dhow Masaajidka Ibraahimi, ayaa sheegay in isbaarooyinka, albaabbada birta ah iyo xiritaanka waddooyinku ay adkeeyeen nolol maalmeedka dadka deegaanka. Al-Tamimi, oo dukaan ku leh magaalada qadiimiga ah, ayaa tilmaamay in dadka mararka qaarkood saacado lagu sugo isbaarooyinka, isla markaana isu-socodku istaago xilliyada hawlgallada ciidamada, ciidaha Yuhuudda iyo tallaabooyinka amni ee la socda.
Sida warbixintu sheegtay, maalmo ka hor ayaa maamulka Israa’iil saddex albaab oo bir ah ku rakibay waddooyin ku yaalla qayb dhererkeedu yahay 200 mitir oo magaalada qadiimiga ah ka mid ah. Duqa Hebron, Yousef al-Jabari, ayaa Al Jazeera u sheegay in mid laga taagay waddada al-Zahid, oo ah jidka keliya ee gaadiidku uga gudbi karo albaabka magaalada qadiimiga ah. Labada kale ayaa la dhigay qaybo ka mid ah waddada al-Shalala, oo isku xirta dukaamada iyo aagga Bab al-Zawiya ee bartamaha magaalada.
Xafiiska Qaramada Midoobay ee Isku-duwidda Arrimaha Bani’aadannimada, OCHA, ayaa lagu xigtay in qiyaastii boqolkiiba 40 ka mid ah 89-ka isbaaro ee Daanta Galbeed, iyo boqolkiiba 11 ka mid ah 925-ka caqabadood ee isu-socodka, ay ku yaallaan aagga H2 ee Hebron.
Xayiraadaha ugu dambeeyey ayaa saameeyey ku dhowaad 7,000 oo Falastiiniyiin ah oo ku nool aag ay sidoo kale deggan yihiin boqolaal Israa’iiliyiin ah oo degsiimooyin ku leh. Tan iyo Oktoobar 2023, gelitaanka aaggaas waxaa loo oggolaa oo keliya Falastiiniyiin leh lambarro aqoonsi oo gaar ah. Isbaarooyinka laga galo ayaa guud ahaan furan toddobada subaxnimo ilaa siddeedda fiidnimo.
Xiritaannada soo noqnoqda ayaa sidoo kale wiiqay ganacsiga. Al-Tamimi ayaa sheegay in sii joogitaanka dadka ee magaalada qadiimiga ahi uu ku salaysan yahay adkaysi, halkii ay ka heli lahaayeen duruufo u saamaxaya dhaqdhaqaaq dhaqaale oo caadi ah. Dadka doonaya inay ku tukadaan Masaajidka Ibraahimi ayaa iyaguna la kulma sugitaan dheer iyo xaddidaad lagu sameeyo tirada loo oggolaanayo inay galaan.
Al-Tamimi ayaa dib u xusuustay in Hebron ay lahayd suuqyo iyo dukaamo mashquul badan, dadkuna si ka fudud maanta ugu kala gudbi jireen xaafadaha. Wuxuu sheegay in xaaladdu si weyn isu beddeshay kaddib xasuuqii Masaajidka Ibraahimi ee 1994, markii nin Israa’iili ah oo Maraykanka ku dhashay, kana mid ahaa dadka degsiimooyinka, uu dilay 29 Falastiiniyiin ah oo cibaadaysanayay. Waddada Shuhada, oo ahayd halbowlaha gaadiidka iyo ganacsiga, ayaa ka mid ah meelaha ay xiritaannadu wax weyn ka beddeleen.
Heshiiskii Hebron ee 1997, oo ay kala saxiixdeen Ururka Xoreynta Falastiin iyo Israa’iil, ayaa magaalada u kala qaybiyey H1 iyo H2. Aagga H1 waxaa maamul xaddidan ku lahaa Falastiiniyiinta, halka H2, oo ay ku jiraan magaalada qadiimiga ah, Masaajidka Ibraahimi iyo degsiimooyin sharci-darro ah, uu ku sii jiray gacanta amniga Israa’iil.
Issa Amro, isku-duwaha kooxda Dhallinyarada Ka Soo Horjeeda Degsiimooyinka, ayaa sheegay in xayiraaduhu sii adkaadeen markii kacdoonkii labaad ee Intifaadadu billowday sannadkii 2000. Waqtigaas, qaybo ballaaran oo magaalada ka mid ah ayaa la xiray, dukaamo ayaa lagu khasbay inay albaabbada laabaan, dadka qaarkoodna waxay ku xannibnaayeen guryahooda ama xaafadahooda.
Warbixintu waxay sheegtay in tan iyo markii dagaalka Gaza uu billowday 7-dii Oktoobar 2023, tirada isbaarooyinka Hebron ay gaartay 32, halka caqabadaha kale ee isu-socodka Falastiiniyiintu ay dhaafeen 130. Aagagga ay Israa’iil u asteeyso goobo hawlgallo ciidan oo gelitaankoodu xaddidan yahay ayaa sidoo kale ku fiday hareeraha Masaajidka Ibraahimi iyo degsiimooyinka ku yaalla gudaha magaalada.
Duqa Hebron ayaa sheegay in tallaabooyinka guud ahaan ka jira magaalada qadiimiga ah iyo aagagga xiran ee ku hareeraysan ay saameeyaan qiyaastii 10,000 oo Falastiiniyiin ah. Qaybo magaalada ka mid ah ma geli karaan gaadiidku, halka dadka deegaanka lagu soo rogo bandow laba ama saddex maalmood toddobaadkii, badanaa dhammaadka toddobaadka.
Al-Jabari ayaa ku dooday in tallaabooyinkani curyaaminayaan nolosha Falastiiniyiinta iyo awooddooda ay guryahooda ugu laaban karaan. Wuxuu intaas ku daray in la wareegidda dhismayaal iyo dhul, rakibidda albaabbada, xiritaanka waddada Shuhada iyo in ka badan 500 oo dukaan ay qayb ka yihiin siyaasado muddo tobannaan sano ah socday. Dowladda hoose ee Hebron ayaa dacwado u gudbisay maxkamadaha Israa’iil, inkastoo ay shaki ka qabto dhexdhexaadnimadooda.
Sida Al Jazeera sheegtay, Israa’iil waxay sababo amni u cuskataa kordhinta isbaarooyinka iyo albaabbada birta ah, halka dadka Israa’iiliyiinta ah ee degsiimooyinka ku nool aysan la kulmin xayiraado la mid ah.
Waxbarashada ayaa iyaduna si weyn u saamaysantay. Ayat al-Jabari, oo ah macallimad sayniska dhigta, da’deeduna tahay 40 jir, ayaa sheegtay in safar ay ahayd inuu shan daqiiqo ku qaato marka ay aadayso Dugsiga Qurtuba uu marar badan saacad ku qaadan jiray. Waxay sheegtay inay mari jirtay waddo dheer oo dhex marta xabaalo, maadaama aysan lahayn lambarka aqoonsiga gaarka ah ee isbaarada looga gudbo.
Macallimaddu waxay sheegtay in u wareegiddeeda Dugsiga Al-Fayha ee ku dhow Masaajidka Ibraahimi aysan fududayn safarkeeda. Waxay intaas ku dartay in xilliyada ciidaha Yuhuudda dugsiyadu xirmaan, maadaama ardaydu ku nool yihiin aagag si buuxda loo xiro, mararka qaarkoodna dadka laga mamnuuco xitaa inay albaabbada guryahooda furaan.
