Diyaargarowga guurka: Biseylka iyo masuuliyadda oo da’da ka muhiimsan
Khubaro ay soo xigatay BBC Somali ayaa sheegay in diyaar u ahaanshaha guurku ku xiran yahay biseylka maskaxeed, awoodda dhaqaale iyo qaadista masuuliyadda qoyska, halkii lagu salayn lahaa da’ keliya.
Da’da qofku gaaray oo keliya ma go’aamiso inuu diyaar u yahay guurka, sida ay sheegeen khubaro dhinacyada dhaqaalaha, caafimaadka iyo dhaqanka aadanaha ah oo ay soo xigatay BBC Somali. Waxay tilmaameen in dhismaha qoysku u baahan yahay diyaargarow dhaqaale, biseyl maskaxeed iyo awood lagu qaado masuuliyad nololeed.
Dr. Bashir Achida, oo ah khabiir dhaqaale oo ka tirsan Jaamacadda Usmanu Danfodiyo ee Sokoto, ayaa sheegay in qofka guur doonka ahi u baahan yahay il dakhli oo xalaal ah, xitaa haddii dakhligaasi yar yahay. Wuxuu muhiimad gaar ah siiyay awoodda lagu daboolayo baahiyaha aasaasiga ah ee qoyska, sida cuntada, dharka iyo hoyga.
Achida ayaa ku taliyay in dhallinyaradu bartaan maareynta dakhliga, dejinta qorshe kharash iyo ka fogaanshaha khasaaraha. Wuxuu xusay in taageerada waalidka ama ehelka ee kharashka guurku aysan ahayn xal dhaqaale oo waara oo lagu tiirsanaan karo.
Sida uu sheegay, qorshaha guurku waa inuusan ku koobnaan dhaqaalaha maanta la haysto, balse uu tixgeliyaa baahiyaha qoyska ee mustaqbalka iyo diyaarinta nolosha carruurta. Wuxuu sidoo kale ku boorriyay dhallinyarada inay doortaan lammaane ay is garab istaagi karaan marka ay dhacaan duruufo adag, sida shaqo la’aan ama xanuun.
Dhinaca caafimaadka, Dr. Ahmad Sabo oo ka tirsan Jaamacadda Jos ayaa sheegay in qaangaarnimada jirka oo keliya aysan ku filnayn diyaargarowga guurka. Wuxuu ku taliyay in lammaanuhu guurka ka hor sameeyaan baaritaanno caafimaad oo dhiigga iyo hidde-sidaha ah, gaar ahaan haddii ay doonayaan carruur.
Sabo ayaa sidoo kale muhiim ku tilmaamay in labada qof ay ogaadaan xaaladahooda caafimaad iyo taariikhda caafimaad ee qoysaskooda, si loo garto cudurrada la iska dhaxlo ama caqabadaha kale ee saamayn kara qoyska ay dhisayaan.
Professor Shehu Saleh, oo ku takhasusay caafimaadka maskaxda iyo dhaqanka aadanaha kana tirsan Jaamacadda Bayero ee Kano, ayaa sheegay inaan qofka lagu cadaadin inuu ku guursado da’ cayiman. Wuxuu tilmaamay in biseylka maskaxeed, awoodda go’aan qaadashada iyo qaadista masuuliyadda qoysku yihiin arrimaha ugu muhiimsan.
Warbixinta BBC Somali ayaa xustay in khubaro badan ay da’da u dhexeysa 22 ilaa 27 sano u arkaan xilli ku habboon guurka, maadaama dhallinyaro badan xilligaas ay dhammaystaan waxbarasho ama xirfad, una tallaabsadaan isku-filnaansho. Hase yeeshee, Saleh ayaa carrabka ku adkeeyay in gaarista da’daas aysan si toos ah uga dhignayn in qofku guur diyaar u yahay.
Saleh ayaa sidoo kale diiday fikradda ah in qofka oo da’ weyn gaara isaga oo aan guursan ay keligeed sababto dhaawac maskaxeed ama dabeecad aan caadi ahayn. Wuxuu sheegay inaysan jirin caddayn cilmiyeed oo xaqiijinaysa aragtidaas, isaga oo walwalka qaarkii la xiriiriyay cadaadiska bulshada.
Dhanka caafimaadka taranka, BBC Somali ayaa soo xigatay cilmi-baaris sannadkii 2017 lagu daabacay National Library of Medicine, taas oo sida warbixintu sheegtay aan muujin caddayn ah in guur la’aanta muddada dheer ay keligeed waxyeellayso awoodda taranka. Faahfaahinta daraasadda iyo fasiraadda sheegashooyinkeeda caafimaad waxay u baahan yihiin hubin tafatireed ka hor daabacaadda qabyadan.
Khubaradu waxay ugu dambayn adkeeyeen muhiimadda fahamka nolosha qoyska, xakamaynta xanaaqa, dulqaadka iyo ixtiraamka lammaanaha. Achida ayaa xusay barashada xuquuqda labada qof, halka Sabo uu tilmaamay in guurku yahay ballan culus oo u baahan daryeel iyo naf-hurnimo joogto ah.
